Endometriose is een chronische en progressieve aandoening waarbij weefsel dat lijkt op baarmoederslijmvlies zich ophoopt buiten de baarmoeder. Vaak gaat dit gepaard met ernstige pijnklachten.
Wat is endometriose?
Aan de binnenkant van de baarmoeder vind je slijmweefselvlies of endometrium. We spreken van endometriose als weefsel dat lijkt op het endometrium (maar niet hetzelfde is) zich in de buikholte bevindt. Het weefsel hoopt zich meestal op in de buikholte, op het buivlies en de organen. Dit kan leiden tot ontstekingen, die pijn veroorzaken. Uiteindelijk kunnen de ontstekingen leiden tot littekens en verklevingen, waarbij (delen van) organen aan elkaar plakken. In uitzonderlijke gevallen kan dit weefsel ook buiten de buikholte voorkomen, zoals op het middenrif of in de borstholte, en daar ontstekingen veroorzaken.
Naar schatting lijdt ruim 10% van de vrouwen tussen 15 en 50 jaar in meerdere of mindere mate aan endometriose.
Sommige personen met endometriose hebben geen symptomen terwijl anderen wel ernstige klachten hebben. Endometriose kan ook een negatieve impact hebben op de vruchtbaarheid. Daarom is het belangrijk endometriose correct vast te stellen en indien nodig te laten behandelen.
Wat zijn de oorzaken van endometriose?
Wat er precies bepaalt of je al dan niet endometriose krijgt, is niet helemaal duidelijk. Vermoedelijk is het een combinatie van factoren. Deze zaken zouden alvast meespelen:
- Het vrouwelijke hormoon oestrogeen speelt een cruciale rol. Endometriose komt namelijk enkel voor bij vrouwen die menstrueren en de klachten verdwijnen meestal (maar niet altijd) na de menopauze.
- Wie een moeder of zus heeft met endometriose heeft een verhoogd risico om het zelf te ontwikkelen. Maar er is nog geen gen gevonden dat verantwoordelijk is voor endometriose.
- Vrouwen met een afweerstoornis kunnen het slijmvlies buiten de baarmoeder niet afbreken. Daardoor ontwikkelt het zich op een abnormale manier, met endometriose tot gevolg.
Symptomen van endometriose
Moet je je zorgen maken zodra je pijnklachten hebt tijdens je menstruatie? Absoluut niet. Maar als de pijn niet reageert op gewone pijnstillers en aanhoudt, maak je best wel een afspraak bij een arts.
Dit zijn de meest voorkomende endometriosesymptomen:
- pijnlijke maandstonden, vaak al op jonge leeftijd: een stekende, aanhoudende kramp voor, tijdens en direct na de menstruatie
- veel bloedverlies, onregelmatige menstruaties en/of doorbraakbloedingen
- pijn bij het vrijen, diep in de buik of de schede
- pijn in het bekken
- problemen met de stoelgang: pijn bij ontlasten, rectale bloedingen, diarree, constipatie
- plasklachten: pijn bij het plassen of vaak het gevoel te moeten plassen
- buikklachten: plotse hevige buikpijn, gezwollen buik
- verminderde vruchtbaarheid
- vermoeidheid en soms ook depressie en angst.
Er is geen verband tussen de klachten en de ernst van endometriose. Een milde vorm van endometriose kan zware klachten geven, terwijl iemand met ernstige endometriose dan weer nauwelijks of geen pijnklachten kan ervaren.
Diagnose
Om een vermoeden van endometriose te bevestigen, voert de gynaecoloog een reeks onderzoeken uit. Meestal volgen na een inwendig gynaecologisch onderzoek nog een echografie en een kijkoperatie. Soms geeft ook een bloedonderzoek of MRI extra duidelijkheid. Maar soms is een kijkoperatie de enige manier om endometriose vast te stellen.
Omdat de symptomen van endometriose niet specifiek zijn, zijn ze soms moeilijk te onderscheiden van andere gynaecologische, urologische of maagdarmaandoeningen. Dat zorgt er mee voor dat de diagnose niet eenvoudig te stellen is.
Hoe endometriose behandelen?
De behandeling van endometriose hangt af van je eigen situatie. Lichte vormen met weinig klachten worden niet altijd behandeld. In dat geval worden de klachten best opgevolgd, zodat je snel gepaste hulp krijgt als de klachten verergeren. In andere gevallen zijn een behandeling met geneesmiddelen, een operatie, aanvullende zorg of een combinatie daarvan nodig.
Medicatie en operaties hebben vooral als doel om de pijn te verminderen en eventuele vruchtbaarheidsproblemen te behandelen. Jammer genoeg is het momenteel niet mogelijk om te voorspellen wie met welke behandeling het meeste geholpen is. Bovendien is het mogelijk dat symptomen na een tijd terugkeren, omdat endometriose een chronische aandoening is. Bespreek alle behandelmogelijkheden met je arts. Samen kan je een zorgplan maken dat het best bij jou past.
Behandelen met medicatie
Behandelingen met geneesmiddelen verlichten de symptomen, maar nemen de endometriose niet weg:
- Pijnstillers: niet-steroïdale ontstekingsremmers zoals Diclofenac of Ibuprofen verminderen pijnklachten.
- Hormonen: gebruik van de pil, progesteronpreparaten of hormonenspiraal onderdrukken de aanmaak van oestrogeen en zo ook de menstruatie. Meestal zorgt dit voor een vermindering van pijnklachten.
Omdat de endometriose niet verdwijnt met medicatie, is dit geen definitieve oplossing.
Opereren
Om de endometriose te verwijderen, is een operatie nodig. Een operatie voor endometriose kan complex zijn. De ervaring van de chirurg is daarom belangrijk. Er zijn verschillende opties:
Laparoscopie of kijkoperatie
In de meeste gevallen wordt endometriose verwijderd via een kijkoperatie. Tijdens de diagnose voert de arts al een kijkoperatie uit. Op dat ogenblik kunnen letsels al met een laser verwijderd worden. Bij uitgebreidere vormen wordt meestal een tweede operatie (met of zonder robot) gepland.
Laparotomie of openbuikoperatie
Via een snede in de buikwand verwijdert de gynaecoloog zoveel mogelijk endometrioseweefsel, eventuele cysten en verklevingen. Meestal wordt endometriose verwijderd via een kijkoperatie, maar in zeldzame gevallen kan een openbuikoperatie aangewezen zijn.
Hysterectomie of verwijderen van eierstokken en/of baarmoeder
In bepaalde, zeer ernstige gevallen en wanneer je geen kinderen wil, kan de arts een hysterectomie uitvoeren. Dan neemt die de baarmoeder weg, samen met zoveel mogelijk endometriosehaarden en verklevingen. Indien nodig verwijdert de arts ook één of beide eierstokken en eileiders. Dit kan zorgen voor een verbetering van klachten, maar omdat de letsels bij endometriose buiten de baarmoeder groeien, is het wegnemen van de baarmoeder geen definitieve oplossing.
Bij adenomyose (een vorm van endometriose waarbij vreemd weefsel in de spierwandvan de baarmoeder groeit) kan een hysterectomie wel een definitieve oplossing zijn. Soms komen beide vormen samen voor.
Aanvullende zorg
Naast medicatie en operaties kunnen niet-medische behandelingen een waardevolle aanvulling zijn. Verschillende zorgverleners kunnen je helpen om klachten te verbeteren en je levenskwaliteit te verhogen:
- psycholoog: helpt je omgaan met endometriose en bijhorende klachten
- seksuoloog: om te praten over je klachten bij het vrijen en te zoeken naar manieren om minder klachten te ervaren
- (bekkenbodem)kinesist: kan helpen bij pijn en spanning in het bekken via oefeningen
- (gynaecologisch) osteopaat: kan helpen bij klachten en herstel na een operatie via manuele technieken
- diëtist: helpt je bij het zoeken naar persoonlijke voedingsaanpassingen die klachten kunnen verminderen
Stress speelt een belangrijke rol bij endometriose. Door de klachten van endometriose kan je stress krijgen in je dagelijkse leven. Aan de andere kant kan stress je klachten verergeren. Technieken om stress te verlagen (zoals yoga, mindfulness en ademhalingstechnieken) kunnen daarom helpen om klachten te verbeteren.